Өзөктүк дипломатия: Казакстан Ирандын байытылган уранын өзүндө сактоону сунуштады

Казакстан расмий Вашингтон менен Тегерандын ортосундагы көп жылдык өзөктүк туңгуюктан чыгуу максатында күтүүсүз жана стратегиялык мааниси зор компромисстик демилге көтөрдү. Астана Ирандын куралга жакын деңгээлде байытылган уран запастарын өз аймагында коопсуз сактоо милдетин моюнга алууга даяр экенин билдирди.

Бул бейтарап тынчтык планын Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттиктин (МАГАТЭ) башчысы Рафаэль Гросси толугу менен колдоого алды. Астананын бул сунушу АКШ менен Ирандын өз ара аскерий соккулары уланып, Тегеран Вашингтон менен ортомчулар аркылуу жүргүзүлүп келген дипломатиялык байланыштарды убактылуу токтоткон, ансыз да өтө назик сүйлөшүүлөр кризиске кептелген кооптуу маалда жасалды. МАГАТЭнин башкы директору Рафаэль Гросси Казакстандын техникалык жана инфраструктуралык мүмкүнчүлүктөрү бул материалдарды кабыл алууга толук жетерин тастыктады. Ал эми Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев өткөн аптада Астана шаарында Гросси менен жолугушкан учурда бул идеяны колдой турганын ырастап, өз өлкөсүн глобалдык кризисти чече турган ишенимдүү, үчүнчү жана бейтарап тарап катары көрсөттү. ТИМдин расмий өкүлү Ерлан Жетыбаев дүйшөмбү күнкү брифингде Казакстан тарап бардык эл аралык келишимдер сакталган шартта, ак ниеттүүлүк менен техникалык жардам көрсөтөрүн расмий жарыялады.

Учурдагы чалгындоо маалыматтарына ылайык, Иранда 60 пайызга чейин байытылган 440 килограммга жакын уран запасы топтолгон. Бул курал жасоого керектүү 90 пайыздык акыркы чекке жетпесе да, кошумча байытылган шартта 10дон 12ге чейин өзөктүк дүрмөт даярдоого жетиштүү материал болуп саналат. Бул стратегиялык чийки заттар Ирандын буга чейинки соккулардан жабыркаган Натанз, Фордо жана Исфахандагы жер астындагы өзөктүк объектилеринин урандылары астында сакталып турганы болжолдонууда. Спутниктик сүрөттөр жер үстүндөгү зыяндын чектелүү экенин көрсөткөнү менен, МАГАТЭнин инспекторлору коопсуздук себептеринен улам бул объектилердин ички абалын түз текшере албай келишет.

Казакстандын ортомчулук планы АКШ сунуштаган 60 күндүк ок атышууну токтотуу механизмине жана дүйнөлүк мунай соодасынын бештен бир бөлүгү өтүүчү стратегиялык Ормуз кысыгын блокададан чыгаруу боюнча талкууларга жаңы дем бериши мүмкүн. МАГАТЭ башчысы Гросси бул кооптуу материалдарды Тегерандан Казакстандын атайын банкына көчүрүү идеясы эки тарапка тең саясий жактан кабыл алынышы мүмкүн экенин билдирип, Астанада бул максат үчүн дүйнөлүк деңгээлдеги эң коопсуз сактоочу жай даяр экенин дагы бир жолу эске салды.