Ысык-Көлдүн түбүндөгү табышмактуу орто кылымдык шаар: Археологиялык ачылыш

Кыргызстандын тарыхый жана табигый бермети болгон Ысык-Көл көлүнүн түбүнөн эл аралык археологдор орто кылымдарга таандык жоголгон шаардын калдыктарын изилдешүүдө. Суунун бир нече метр гана тереңдигинде сакталган бул уникалдуу объектти адистер «Борбордук Азияда теңдеши жок ачылыш» деп баалашууда. Шаардагы көчөлөрдүн түз контурлары, коомдук имараттар жана мусулман көрүстөнү болжол менен 1400-жылдардагы күчтүү жер титирөөдөн кийин убакыт токтоп калгандай баштапкы абалында сакталып калган.

Эл аралык суу астындагы археологиялык экспедициянын алкагында изилдөөчүлөр топтору Ысык-Көлдүн түндүк-батыш жээгиндеги төрт негизги зонада масштабдуу чалгындоо иштерин жүгүзүштү. Жумуштар негизинен 1 метрден 4 метрге чейинки тайыз тереңдикте жүрдү. Заманбап дайвинг жабдыктарын жана суу астындагы атайын учкучсуз аппараттарды (дрондорду) колдонуу менен окумуштуулар кулаган имараттарды, дубалдардын калдыктарын жана байыркы жыгач конструкцияларды толук картага түшүрүүгө жетишти.

Көлдүн түбүндөгү бышкан кыштан жана чоподон салынган курулуш орундары.

Кыбыла тарапка багытталган орто кылымдык мусулман көрүстөнүнүн калдыктары.

Суу түбүнөн табылган керамикалык идиштердин жана таш куралдардын калдыктары.

Табылган курулуштардын арасында бышкан кыштан салынган имараттардын пайдубалдары, чопо дубалдар (пакса) жана коомдук максаттагы курулуштар бар. Ар бир структура орто кылымдагы отурукташкан жашоо образынан кабар берет: мындан дан майдалоочу таш тегирмендерди, ошондой эле мечит же медреселерге мүнөздүү болгон кооздолгон кыш курулуштарын көрүүгө болот. Бул объект Улуу Жибек Жолунун боюндагы эң бүтүн сакталган суу астындагы ири конуштардын бири болуп саналат.

Изилдөө аймактарынын биринен ири дан майдалоочу комплекстин жана тегирмен таштарынын табылышы бул жерде калк жыш жашаганын далилдейт. Шаар Чүй жана Талас өрөөндөрүн, ошондой эле Фергана менен Кашкарды байланыштырган Көл кылаасындагы кербен жолдорунун тоомунда жайгашкандыктан, маанилүү коммерциялык жана маданий борборлордун бири болгон. Жибек Жолу аркылуу өткөн соодагерлер бул жерге кымбат баалуу кездемелерди, металл буюмдарын жана жаңы диний идеяларды алып келишкен.

Экспедиция тарабынан табылган курулуштук жыгач устундардын үлгүлөрү дендрохронология (жыгачтын жылдык шакекчелери аркылуу даталоо) анализине жөнөтүлдү. Бул ыкма акселератордук масс-спектрометрия (AMS) анализи менен биргеликте шаардын курулган убактысын жана анын суу астында калуу хронологиясын ай сайын так аныктоого мүмкүндүк берет. Суу астындагы вертикалдык бургулоо аркылуу алынган топурак катмарлары шаар ири өрттөрдү же жер титирөөлөрдү баштан кечиргенин көрсөтүп турат. Тарыхый маалыматтар Теңир-Тоо аймагындагы катуу сейсмикалык активдүүлүк Ысык-Көлдүн суу деңгээлинин кескин көтөрүлүшүнө алып келгенин тастыктайт.

Азыркы учурда объектти сактап калуу жана толук документтештирүү иштери өзгөчө актуалдуу болууда, себеби көл толкундары тайыздагы тарыхый катмарларды жана антропологиялык калдыктарды жууп кетүү коркунучун жаратууда. Комплекстүү суу астындагы изилдөөлөр жана жазма булактар бүгүнкү күндө Ысык-Көлдүн түбүндөгү уламыштарга айланган шаарларды реалдуу тарыхый картага түшүрүүгө жана Борбордук Азиянын тарыхын жаңы барактар менен толуктоого шарт түзүүдө.