Президент Жапаров Түркстан шаарында Түрк мамлекеттер уюмунун бейформал саммитинде сөз сүйлөдү

2026-жылдын 15-майында Казакстандын Түркстан шаарында Түрк мамлекеттери уюмунун бейформал саммити өттү. Бул жолку жолугушуу “Жасалма интеллект жана санариптик өнүгүү” темасына арналды.

Саммитке Кыргызстандын Президенти Садыр Жапаров, Казакстандын Президенти Касым-Жомарт Токаев, Түркиянын Президенти Режеп Тайып Эрдоган, Азербайжандын Президенти Илхам Алиев жана Өзбекстандын Президенти Шавкат Мирзиёев катышты.

Жолугушуунун негизги өзгөчөлүгү — маданий символизм менен заманбап технологиялык күн тартибинин айкалышы болду.

Түркстан шаары саммит үчүн бекеринен тандалган жок. Бул шаар түрк дүйнөсүнүн эң байыркы руханий борборлорунун бири болуп эсептелет. Орто кылымдарда Түркстан Борбор Азиядагы ислам, илим жана түрк маданиятынын маанилүү очокторунун бири болгон.

Айрыкча Кожо Ахмет Ясавинин мурасы түрк элдеринин руханий биримдигинин символу катары каралат. Ошондуктан саммиттин дал ушул шаарда өтүшү — маданий жана саясий символизмге ээ кадам болду.

Түрк мамлекеттери уюмунун лидерлери Түркстандагы саммитте.

“Түрк цивилизациясынын борбору” долбоорунун пайдубалына мезгил кутусу салынды.

Түркстан акыркы жылдары түрк дүйнөсүнүн символдук борборуна айланып баратат.

Түрк мамлекеттери уюмунун азыркы формасы 2021-жылы түзүлгөнү менен, анын тарыхы 1990-жылдардын башына барып такалат. Советтик система кулагандан кийин түрк тилдүү мамлекеттер ортосунда маданий жана саясий байланыштарды калыбына келтирүү аракеттери күчөгөн.

2009-жылы Нахчыван келишими аркылуу Түрк кеңеши түзүлгөн. Кийинчерээк уюмдун масштабы кеңейип, 2021-жылы Стамбул саммитинде расмий түрдө Түрк мамлекеттери уюму болуп өзгөртүлгөн.

Учурда уюмдун толук кандуу мүчөлөрү: Кыргызстан, Казакстан, Түркия, Азербайжан жана Өзбекстан.

Байкоочу мамлекеттердин арасында Венгрия, Түркмөнстан жана Түндүк Кипр Түрк Республикасы бар.

Экономикалык кызматташтык — уюмдун эң негизги багыттарынын бири болуп калды. Акыркы жылдары Транскаспий эл аралык транспорт коридору, логистика, энергетика жана санариптик инфраструктура боюнча бир катар долбоорлор талкууланууда.

Ошол эле учурда соода көлөмү уюмдун потенциалына салыштырмалуу дагы эле төмөн бойдон калууда. Эксперттер тарифтик тоскоолдуктар, логистикалык чыгымдар жана чек ара процедуралары сооданын толук өсүшүнө тоскоол болуп жатканын белгилешет.

Саммит учурунда Президент Садыр Жапаров түрк элдеринин ортосундагы тарыхый жана маданий байланыштарды бекемдөө маанилүү экенин белгиледи.

Ал өз сөзүндө: “Түрк цивилизациясынын жаңы доору — жалпы өнүгүү жана өркүндөөгө карай бирге” деп билдирди.

Жапаров ошондой эле жасалма интеллект, санариптик трансформация жана инновациялык технологиялар ТМУ өлкөлөрүнүн жаңы өнүгүү багыты болушу керектигин айтты.

Саммиттин эң символикалык окуяларынын бири — “Түрк цивилизациясынын борбору” долбоорунун пайдубалына мезгил кутусунун салынышы болду.

Бул кутучага түрк дүйнөсүнүн азыркы доорун чагылдырган документтер, кайрылуулар жана символикалык материалдар жайгаштырылды.

Долбоордун идеясы — келечек муундар үчүн түрк элдеринин биримдигин, маданий мурасын жана XXI кылымдагы өнүгүү багытын сактап калуу.

Азырынча борбордун так качан ачылары жарыяланган жок. Бирок мындай долбоорлор адатта имараттын расмий ачылышында же ондогон жылдардан кийин ачылат.

Алдыдагы жылдары ТМУ үчүн эң чоң суроо — уюм маданий платформадан реалдуу экономикалык жана технологиялык күчкө айлана алабы деген маселе.

Эгер транспорт коридорлору өнүгүп, соода тоскоолдуктары азайып, санариптик интеграция күчөсө, ТМУ Евразиядагы маанилүү экономикалык борборлордун бирине айланышы мүмкүн.

Ошол эле учурда уюмдун келечеги анын мүчөлөрү ортосундагы саясий тең салмактуулукту сактоого дагы көз каранды болот.

Кийинки саммиттерде жасалма интеллект, энергетикалык коопсуздук, логистика, санариптик валюта жана билим берүү тармактары негизги темалардын бири болуп калышы күтүлүүдө.

Түркстан саммити көрсөткөндөй, Түрк мамлекеттери уюму азырынча толук кандуу геосаясий блок эмес. Бирок ал акырындык менен тарыхый жана маданий байланышты экономикалык жана технологиялык кызматташтык менен айкалыштырган жаңы форматтагы аймактык платформага айланып бара жатат.