Axios: АКШ менен Иран ок атышууну токтотуу боюнча келишимге жетишти

Америкалык жана ирандык сүйлөшүүчүлөр 60 күндүк ок атышууну токтотуу жана өзөктүк программа боюнча жаңы сүйлөшүүлөрдү баштоо тууралуу меморандумдун долбоорун макулдашышты, бирок АКШ президенти Дональд Трамп бул документти азырынча биротоло беките элек.

Америкалык чиновниктердин айтымында, бул меморандум Ормуз кысыгы аркылуу кемелердин эч кандай бажы төлөмдөрүсүз жана Иран күчтөрү тарабынан кармалбастан «чектөөсүз» өтүүсүн караштырат. Бул маселеде Ирандын Тышкы иштер министрлиги кемелерден транзиттик алымдар алынбай турганын билдиргени менен, кеме ээлери коопсуздук, айлана-чөйрөнү коргоо жана деңизди башкаруу чыгымдарын төлөшү керек болорун эскертүүдө.

Мындан тышкары, Тегеран 30 күндүн ичинде кысыктагы бардык миналарды тазалоого милдеттендирилет, ал эми АКШ өз кезегинде соода кемелериния каттамы калыбына келгенине жараша кысыктагы аскердик-деңиз блокадасын этап-этабы менен алып салат. Ошондой эле документте Ирандын өзөктүк куралды иштеп чыкпоо боюнча милдеттенмеси камтылып, анын жогорку деңгээлде байытылган уранын утилизациялоо алдыдагы сүйлөшүүлөрдүн башкы темаларынан болмокчу.

Тегерандын позициясы жана уран талашы

Бирок көп өтпөй Ирандын «Tasnim» агенттиги сүйлөшүү тобуна жакын булагына таянып, меморандумдун тексти азырынча толук даяр эмес экенин билдирди. Маалыматка ылайык, документ биротоло даяр болгондо гана Тегеран бул тууралуу ортомчулук кылып жаткан Пакистанга кабарлайт, андыктан ага чейин батыш булактарынын маселе толук чечилди деген билдирүүлөрү чындыкка дал келбейт.

Учурда Вашингтон Тегерандан бир гана жогорку деңгээлде байытылган 450 килограммдай материалдан эмес, жалпы көлөмү 2 миң килограммга жеткен бардык байытылган уран корунан арылууну талап кылууда. Мунун ордуна америкалык тарап санкцияларды жумшартууну, ирандык активдерди калыбына келтирүүнү жана Иран элине гуманитардык жардамдар менен товарлардын жеткирилишин камсыздоочу механизмди талкуулоого даяр экенин билдирүүдө. Ошол эле учурда Трамп бул урандын Ирандан Орусияга же Кытайга чыгарылышына кескин каршы чыгып жатат.

Сүйлөшүүлөрдүн келечеги жана ортомчулар чынжырчасы

Бул жагдайда америкалык чиновниктердин бири Трамп ортомчуларга маселени терең ойлонуп көрүү үчүн дагы бир нече күн керек экенин айтканын ачыктады. Буга чейин Трамп өзүнүн «Truth Social» тармагында Иран менен келишимдин шарттарын «негизинен» макулдашууга жетишкенин жарыялаган, бирок кийинчерээк баарын туура жана так аткаруу үчүн өз өкүлдөрүнө шашылбоону буйруганын кошумчалаган. Мына ушундан улам «Axios» басылмасынын маектештери келишим каалаган учурда үзүлүп кетиши мүмкүн экенин жокко чыгарышпайт.

Эл аралык байкоочулардын пикири:

• CBS News: Ирандын жогорку лидери Моджтаба Хаменеи келишимдин жалпы багыттарын колдогону менен, ал менен байланыш өтө узун ортомчулар чынжырчасы аркылуу жүрүп жаткандыктан, бүткүл сүйлөшүү процесси бир топ жайлоодо.
• Марко Рубио (АКШ мамлекеттик катчысы): Бул меморандумду Ормуз кысыгын ачууну камтыган «абдан конкреттүү жана бекем» документ катары сыпаттайт.
• CNN: Бул келишимдин жыйынтыгында Тегеран аталган кысыкка жаңжал башталганга чейинкиге караганда көбүрөөк көзөмөл орнотууну көздөп жатканын белгилейт.