Кыргызстандын жашыл алтыны эмне үчүн бааланбай жатат?

Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары, Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министри Эрлист Акунбековдун эт кайра иштетүүчү ишканалар менен өткөргөн жолугушуусу агрардык сектордогу эң негизги парадоксту дагы бир жолу ачыктады: өлкөдө мал жетиштүү, бирок кошумча нарк жаратуу өтө төмөн.

Расмий статистикага ылайык, Кыргызстан Борбор Азиядагы малдын жан башына катышы боюнча алдыңкы өлкөлөрдүн бири. Бирок өндүрүлгөн эттин негизги бөлүгү терең кайра иштетилбей, чийки түрүндө ички рынокто же коңшу мамлекеттерге чыгып кетүүдө.

Өлкөдө канча мал бар?

Улуттук статистика комитетинин жана Айыл чарба министрлигинин маалыматтарына ылайык, 2025–2026-жылдары Кыргызстандагы малдын саны туруктуу өсүүнү көрсөттү.

Мындай көрсөткүчтөр Кыргызстанды аймактагы ири мал чарбачылык өлкөлөрүнүн бирине айлантат. Айрыкча жайыт ресурстары — өлкөнүн эң чоң артыкчылыгы. Кыргызстанда 9 миллион гектардан ашык жайыт бар.

Эт өндүрүшүнүн реалдуу көлөмү

Расмий маалыматтар боюнча, Кыргызстанда жылына тирүүлөй салмакта 400 миң тоннага жакын, ал эми союлган салмакта 240–260 миң тонна аралыгында эт өндүрүлөт.

Эң чоң парадокс — Кыргызстан малга бай болгону менен, терең кайра иштетүү өтө төмөн деңгээлде калууда. Эксперттердин эсебинде, жалпы өндүрүлгөн эттин 10%га жетпеген бөлүгү гана колбаса, консерва, жарым фабрикат сыяктуу кошумча нарктуу продукцияга айланат.

Импорттук көз карандылык

Кыргызстан өзүн эт өлкөсү катары көрсөткөнү менен, айрым сегменттерде импортко көз карандылык жогору бойдон калууда.

Айрыкча тоок эти боюнча өлкө ички суроо-талаптын болгону 25–35%ын гана камсыздайт. Калганы негизинен Россия, Казакстан, АКШ жана Бразилиядан келет.

Бул жердеги негизги көйгөй — тоюттун кымбаттыгы, энергия чыгымдары жана өнөр жай масштабындагы фабрикалардын жетишсиздиги.

Жүн — колдонулбай жаткан ресурс

Кыргызстанда жылына 13–14 миң тонна жүн өндүрүлөт. Бирок анын олуттуу бөлүгү терең кайра иштетилбей калууда.

Айрыкча кылчык жүн өтө арзан баада сыртка чыгып кетет же такыр колдонулбай калат. Меринос жүнүн кайра иштетүүчү ири заманбап фабрикалар дээрлик жок.

Бул — агрардык сектордогу эң чоң жоготуулардын бири. Себеби жүн текстиль, изоляция, медицина жана жеңил өнөр жай үчүн жогорку кошумча нарктуу ресурс болуп эсептелет.

Экспорттун чоң мүмкүнчүлүгү

Дүйнөлүк рынокто экологиялык таза, гормонсуз жана жайытта багылган этке суроо-талап өсүүдө. Бул Кыргызстан үчүн чоң мүмкүнчүлүк.

Айрыкча Сауд Арабиясы, БАЭ, Катар жана Кувейт сыяктуу мамлекеттер “халал” эт импортун көбөйтүүдө.

Кыргызстандын тоолуу жайыттары жана табигый азык базасы өлкөгө “organic halal meat” брендин түзүүгө шарт берет.

Негизги тоскоолдук — ветеринария

Экспорттун негизги тоскоолдуктарынын бири — ветеринардык коопсуздук.

Көптөгөн өлкөлөр эт импорттоо үчүн эл аралык деңгээлде таанылган лабораториялык сертификацияны талап кылат.

Кыргызстан акыркы жылдары ветеринардык системаны модернизациялоого аракет кылганы менен, мал ооруларынан таза аймак статусу дагы эле толук чечиле элек.

Геоэкономикалык мүмкүнчүлүк

Глобалдык азык-түлүк коопсуздугу дүйнөдөгү негизги темалардын бирине айланды. Климаттык өзгөрүүлөр, суу тартыштыгы жана геосаясий кризистер эт рыногун дагы өзгөртүүдө.

Мындай шартта Кыргызстан өзүнүн табигый жайыттарын, таза суусун жана салыштырмалуу экологиялык өндүрүшүн стратегиялык артыкчылыкка айландыра алат.

Кыргызстандын мал чарбачылыгы — өлкөнүн “жашыл алтыны”. Бирок азыркы система чийки зат саткан экономикадан толук кутула элек.

Эгер өлкө ветеринардык коопсуздукту чечип, логистиканы жакшыртып, терең кайра иштетүүгө өтө алса, Кыргызстан Жакынкы Чыгыш жана Борбор Азия үчүн экологиялык таза эт өндүргөн ири экспорттук борборго айланышы мүмкүн.