Коом

УЛУУ ЖЕҢИШ: Кыргызстандын салымы

Taberik Newsroom • • 6 мүн окуу
Аналитика: Кыргыз ССРи согуш жылдарында (1941-1945)

Тарыхый ретроспекция

УЛУУ ЖЕҢИШ:
Кыргызстандын салымы

1941-1945-жылдардагы согуш кыргыз эли үчүн жалпы улуттук мобилизациянын жана өнөр жайлык секириктин мезгили болгон.

Фронттун арсеналы

“Ар бир төртүнчү жаран курал кармап, артта калгандар Жеңиштин экономикалык пайдубалын курушкан.”

1:4 Мобилизация
100% Берилгендик
Панфиловчулар дивизиясы

Легендарлуу 316-аткычтар дивизиясы. Генерал-майор И. Панфиловдун жетекчилиги астында Москваны коргоодогу тарыхый учур.

Архив №724385

Адам ресурстары жана Мобилизация

1941-жылы согуш башталганда Кыргызстандын калкы болжол менен 1,5 миллион адамды түзгөн. Бирок, бир нече айдын ичинде өлкө аскердик лагерге айланган. Согуш жылдарында жалпысынан 365 миңге жакын адам армияга мобилизацияланган.

Жеңиш өтө оор баа менен келди. 70 миңдей аскер фронтто курман болсо, 50 миңдей адам тылдагы ачкачылыктан жана оорудан каза болгон. Жалпы жоготуулар калктын 8% түзүп, согуштан кийин калктын саны 131 миңге кыскарган.

Кыскача статистика

365K Мобилизация
120K Жалпы жоготуу
8% Калк жоготуусу

Индустриялык мобилизация

Кыргыз ССРине Украина, Беларусь жана Россиянын батыш аймактарынан 30дон ашуун ири завод эвакуацияланган. Фрунзе, Ош, Жалал-Абад шаарлары ири өнөр жай борборлоруна айланган.

  • Фрунзедеги авиациялык приборлор заводу – күнүнө 500+ прибор чыгарган.
  • Кара-Балтадагы курал-жарак цехтери – “Катюша” ракеталарынын деталдары.
  • Текстиль комбинаттары – үч айда 200 миң аскер кийимдери.
+22%

жалпы өнөр жай өсүшү, ал эми машина куруу 3.5 эсеге көбөйгөн.

Согуш жылдарындагы өндүрүш агымы

Кыргызстанда түзүлгөн аскердик бөлүктөр

Панфилов Дивизиясы

316-аткычтар дивизиясы Москва үчүн салгылашууда гвардиялык наам алып, кыргызстандыктардын эрдигинин символуна айланган.

Атчандар Дивизиялары

107-, 108- жана 109-кыргыз атчандар дивизиялары согуштун эң татаал тилкелеринде эрдик көрсөтүшкөн.

385-аткычтар дивизиясы

Фрунзе шаарында түзүлүп, Прагага чейинки даңктуу жолду басып өткөн негизги күчтөрдүн бири.

Техникалык адистер

30 миңден ашык жаран аскердик заводдордо иштөө үчүн атайын мобилизация менен башка республикаларга жөнөтүлгөн.

Тыл — Экинчи Фронт

Кыргызстан согуштун алдыңкы сызыгынан алыс болгону менен, фронтту камсыздоочу негизги “арсеналга” айланган. Өнөр жай өндүрүшү согуш жылдарында 22% өскөн.

  • 01 Көмүр: 7 миллион тонна көмүр казылып, фронтко жөнөтүлгөн.
  • 02 Өндүрүш: Машина куруу жана металл иштетүү 3.5 эсеге өскөн.
  • 03 Жеңил өнөр жай: Миллиондогон жуп бут кийим жана кийим-кече.
  • 04 Госпиталдар: 60тан ашуун лазареттер, 200 миң жарадар аскер айыктырылган.
Тылдагы эмгек

Заводдогу жумушчулар, 1943-ж.

Фронттон кабар Завод

Айыл чарба фронту

650 миң тонна

дан эгиндери

200 миң баш

мал чарбасынан фронтко

12 млн рубль

коргонуу фондусуна

Авиация жана аэродромдор — тынч асмандагы салым

Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Кыргыз ССРинин аймагы фронттон алыс болгондуктан, республиканын аэропорттору согуштук аракеттерге түздөн-түз катышкан эмес. Бирок фронтту камсыздоодо алардын ролу чоң болгон.

Кадрларды даярдоо

Кыргызстан аскердик учкучтарды даярдоо үчүн эң маанилүү базалардын бирине айланган. Согуш болуп жаткан аймактардан авиациялык окуу жайлар бул жакка көчүрүлгөн. Одесса аскердик авиациялык учкучтар мектеби 1941-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарына эвакуацияланган. Бул мектептин бүтүрүүчүлөрүнүн арасында Кыргызстанда билим алган, келечекте эки жолу Советтер Союзунун Баатыры болгон Талгат Бегельдинов да бар эле.

Транспорттук байланыш

Фрунзе, Ош жана Пржевальск (Каракол) аэропорттору аймактар аралык байланышты камсыз кылуу үчүн күчөтүлгөн тартипте иштеп, тез арада жеткирилүүчү коргонуу жүктөрүн, дары-дармектерди, почтаны жана маанилүү өнөр жай объекттерине адистерди ташууга кызмат кылган.

Санитардык авиация

Аэродромдор санитардык каттамдар үчүн түйүн катары кызмат кылган. Республиканын жетүүгө кыйын болгон аймактарынан учактар менен дары-дармек чыгаруучу сырьёлор ташылып, Кыргызстандын аймагында жайгашкан ондогон госпиталдар менен ыкчам байланыш түзүлүп турган.

Айыл чарбасына көмөк

Кыргызстан Кызыл Армия үчүн азык-түлүк, пахта жана жүн жеткирүүчү маанилүү аймак болгондуктан, жарандык авиация эгин зыянкечтерине каршы күрөшүүгө тартылып, бул согуш учурунда азык-түлүк коопсуздугу үчүн өтө маанилүү эле.

Техникалык абал: Ал убакта аэродромдор негизинен тегизделген топурактуу (грунтовый) аянтчалар болгон. Негизги авиациялык түйүн болуп Фрунзе шаарындагы аэродром эсептелген, ал окуу жана транспорттук учактарды кабыл алып турган. Кыргызстандын асманы тынч болгону менен, жергиликтүү аэродромдордон көтөрүлгөн ар бир учак — мейли ал жаш учкучту машыктыруу болсун же маанилүү жүктү жеткирүү болсун — жалпы жеңишке чоң салым кошкон.

Баатырлар жана Сыйлыктар

74

Советтер Союзунун Баатыры

21

Даңк орденинин кавалери

150K

Орден менен сыйлангандар

Дүйшөнкүл Шопоков

Панфиловчулардын ичинен биринчи кыргыз Баатыры, Москваны коргоочу.

Чолпонбай Түлөбердиев

Өз денеси менен душмандын огун тосуп, Жеңишке жол ачкан эр жүрөк.

Айкөл Мамбетов, Токтогул Сатылгановдун уулу Үркүн Сатылганов да согушта көрсөткөн эрдиги менен сыйланган.

Медициналык жардам жана кайрымдуулук

Согуш жылдарында Кыргызстандын дарыгерлери 200 000ден ашуун жарадарды кайра сапка коюшкан. Кан тапшыруу бекети жана жүздөгөн медайымдар фронтко жиберилген.

Кыргыз аялдары 50 миң тоннага жакын таңгактарды, жылуу кийимдерди жөнөтүшкөн. Поезддерге «Кыргызстан колхозчусу» аталышындагы госпиталдык вагондор тиркелген.

1500+ кан донору 200 миң жарадар

Эвакогоспиталдар

Фрунзе, Пржевальск, Жалал-Абад шаарларында 14 эвакогоспиталь иштеп, алардын көбү согуштан кийин илимий борборлорго айланган.

Айыктыруу көрсөткүчү 82%

Маданий мурас жана Эс тутум

Согуш жылдарындагы айыл турмушу жана патриоттук сезимдер Чыңгыз Айтматовдун «Жамийла» повестинде таасын чагылдырылган. Бул чыгарма согуштун фронттон алыскы аймактарга тийгизген психологиялык таасирин дүйнөгө тааныткан.

Көрсөткүчтөр19401945Өзгөрүү
Өнөр жай өндүрүшү (млн рубль)182295+62%
Көмүр өндүрүү (миң тонна)130979+653%
Айыл чарба аянты (миң га)9321141+209
Окуу жайлардын саны167184+17

Булак: Кыргыз ССРинин мамлекеттик архиви

“Кыргызстан согуш тилкесинен алыс болбосо да, Жеңиштин пайдубалын кургандардын бири болгон.”

Эл аралык таануу

1943-жылы Кыргыз ССРинин лидерлери Тегеран конференциясына жардамчы материалдарды даярдашкан.

Географиялык салым

Кыргыз жергесиндеги аба майдандары согушка чоң салым кошушкан.

© 2026 Санариптик Тарых Долбоору

Бул баракча Улуу Жеңиштин 81 жылдыгына карата даярдалган атайын аналитикалык ретроспекция.

Окшош жаңылыктар

Садыр Жапаровдун Казакстанга болгон мамлекеттик сапары эмне менен жыйынтыкталды?
May 30, 2026
Axios: АКШ менен Иран ок атышууну токтотуу боюнча келишимге жетишти
May 29, 2026
Садыр Жапаров кыргызстандыктарды Курман айт майрамы менен куттуктады
May 27, 2026