Тарых үчүн күрөш: Бишкек менен Москванын ортосундагы эс тутум геосаясаты

Кыргызстан менен Орусиянын ортосундагы тарыхый маселелер мектеп окуу китептеринин алкагынан чыгып, Москванын Бишкекке тикелей идеологиялык көрсөтмө берүү куралына айланды. 2026-жылы Москвада өткөн Орусия-Кыргызстан тарыхый эксперттик-кеңешинин жыйыны Кремлдин постсоветтик өлкөлөрдүн улуттук эс тутумун көзөмөлдөө жана тарыхты өз кызыкчылыгына ылайык кайра жазуу дымагын ачыкка чыгарды.

Орусиянын Аскердик-тарыхый коомунун (РВИО) штаб-квартирасында өткөн бул жыйын — таза илимий кызматташтык эмес, Москванын улуттук тарыхый нарративдерди бир калыпка салуу аракети. Аталган кеңеш 2025-жылы Орусиянын президентине караштуу Тарыхый агартуу боюнча ведомстволор аралык комиссиянын төрагасы Владимир Мединский тарабынан демилгеленип, Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы Марат Иманкулов менен кол коюлган меморандумдун негизинде түзүлгөн. Иш жүзүндө бул долбоор Бишкектин тарыхый эгемендүүлүгүн чектөө максатын көздөйт.

Жыйын учурунда орус тарап Чыңгыз Айтматовду өздөрүнүн окуу китептерине кошуу сыяктуу маданий “белектерди” алдыга тартуу менен, негизги максатын жашырууга аракет кылды. Негизги максат — Орусиянын тарыхый кылмыштарын жаап-жашыруу. ОФнын президентинин гуманитардык тармактагы мамлекеттик саясат башкармалыгынын башчысы Владимир Бочарниковдун “илимий негизделген баа берүүлөр” тууралуу сөзү, чындыгында, Москвага жакпаган тарыхый фактыларды цензуралоо дегенди түшүндүрөт.

Кыргыз тараптан координатор болгон академик Абылабек Асанканов бул аянтчаны саясатташтырылбаган диалог катары көрсөтүүгө тырышканы менен, Москванын көрсөтмөлөрүнө туруштук берүү кыйын болуп жатканын кыйытты. Өзгөчө кыргыз тарыхындагы эң кандуу барактар — “орусиялык колониализм” түшүнүгү жана 1916-жылдагы улуттук-боштондук Үркүн көтөрүлүшү сыяктуу темаларда Москва түз эле цензура талап кылууда. Орус тарыхчылары кыргыз мектептеринде Орусиянын колониялык саясатынын ачык айтылышына кескин каршы чыгышууда.

Орусиялык координатор, Аликбер Аликберовдун “бири-бирине кабыл алынгыс интерпретацияларга жол бербөө” деген билдирүүсү — Кыргызстандын өз алдынча тарых жазуу укугуна тикелей кийлигишүү. Москва өзүнүн империялык өткөнүн коргоо үчүн Бишкектен мектеп программаларын өзгөртүүнү талап кылууда.

РВИО төрагасынын орун басары Николай Овсиенконун: “Биздин окуу китептерде тарбияланган жаштар менен силердин жаштар келечекте жолугушканда душман болуп калышпасын”, — деген сөзү ачык коркутуу катары бааланат. Бул Кремлдин талаптарына баш ийбесе, эки өлкө ортосунда саясий чыңалуу жараларын кыйыткан ишарат. Москва жаш муундун аң-сезимин Орусияга ыңгайлуу маанайда гана тарбиялоону буйрук кылууда.

Эксперттер белгилегендей, кыргыз окуу китептериндеги “орусиялык колониализм”, 1930-жылдардагы жасалма ачкачылык жана сталиндик кандуу репрессиялар сыяктуу улуттук трагедиялар Орусия тарабынан атайын бурмаланып, “цивилизациялык миссия” катары көрсөтүлүүгө мажбурланууда. Кремль кыргыз элинин тарыхый азаптарын жана Орусия империясынын кылмыштарын тарых барактарынан өчүрүүгө умтулат.

Идеологиялык басым муну менен эле чектелбейт. РВИОнун өкүлү Владислав Кононов Орусияда мектеп китептеринин үчүнчү басылышы даярдалып жатканын айтып, кыргыз тарапты да ушундай бирдиктүү “идеологиялык сызыкка” баш ийүүгө чакырды. Архивдик материалдарды санариптештирүү шылтоосу менен Москва кыргыз архивдериндеги өзүнө жакпаган документтерди жашыруу же жок кылуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу мүмкүн.

Кыргызстанда улуттук идентификация процесси жана эгемендүүлүктү бекемдөө дал ушул “колониалдык мурастан” арылууга негизделген. Ал эми Орусия Борбор Азияны өзүнүн колониялык таасиринен чыгарбоо үчүн тарыхты негизги курал катары колдонууда. Бул эксперттик кеңеш илимий диалог эмес, Москванын Бишкектин ички саясатына жана улуттук эс тутумуна жасаган тикелей геосаясий чабуулу болуп саналат.

Жыйынтыгында, 2026-жылдын май айындагы жолугушуу Орусиянын постсоветтик мейкиндикте тарыхты бурмалоо жана коңшу өлкөлөргө көрсөтмө берүү саясатын күчөткөнүн айкын кылды. Кыргызстан өзүнүн реалдуу тарыхын сактап кала алабы же Москванын империялык амбицияларына моюн сунуп, окуу китептерин Кремлдин буйругу менен өзгөртөбү — негизги маселе ушунда.

Орусиянын максаты: Бирдиктүү тарыхый калкан аркасында өзүнүн империялык кылмыштарын жашыруу жана Кыргызстанды өзүнүн идеологиялык көз карандылыгында кармап туруу.